იუგოსლავიის სახელმწიფო უსაფრთხოების ადმინისტრაციას — UDBA-ს — ჰქონდა ინფორმატორებისა და თანამშრომლების ფართო ქსელი. მისი ამოცანა იყო პოლიტიკური ოპოზიციის მეთვალყურეობა, კონტროლი, დისიდენტებისა და რეჟიმის კრიტიკოსების დაშინება. იუგოსლავია აღარ არსებობს — UDBA-ს ფაილები კი 30 წელზე მეტია სიკამათის საგანია.

მარტა კოსი და „კომისარი”

2024 წელს ევროპარლამენტის შენობაში წარადგინეს სლოვენიელი ავტორის იგორ ომერზას წიგნი „კომისარი”, სადაც ამტკიცებენ, რომ ევროკომისიის ვიცე-პრეზიდენტობის კანდიდატი მარტა კოსი 1980-იან წლებში ჟურნალისტობისას UDBA-სთან თანამშრომლობდა. კოსი ბრალდებებს დეზინფორმაციად შეაფასებს.

რა იყო UDBA?

1946 წელს ჩამოყალიბებულ სამსახურს ახასიათებდა: ფართო ინფორმატორთა ქსელი, სადაც პოლიტიკური ანგარიშსწორებები ყოფილა ფაილებში ჩარიცხული. 1960-იანი წლების ბოლოს დაახლოებით 17 000 ფაილი განადგურდა, ნაწილი კი — 1980-იანებშიც.

შტაზისგან განსხვავება

გასამართლებლად: გერმანიამ შტაზის — ერთობ ანალოგიური სამსახურის — არქივები 1990-იანებში სრულად გახსნა. დღეს ყველა მოქალაქეს საკუთარ ფაილზე წვდომა შეუძლია. 1992 წლიდან ორ მილიონზე მეტმა ადამიანმა ისარგებლა ამ შესაძლებლობით, არქივი კი 111 კილომეტრზე მეტ დოკუმენტს ინახავს.

ყოფილ სახელმწიფოებში სხვაგვარია

სლოვენიის, სერბეთის, ბოსნიის, ხორვატიის, ჩრნოგორიისა და ჩრდილოეთ მაკედონიის — UDBA-ს „მემკვიდრე” სახელმწიფოებში — დემოკრატიზაციის პროცესი გაცილებით ნელი იყო. სლოვენია ამ ქვეყნებიდან პირველი შეუდგა ფაილების გახსნას; ისტორიკოს ბოჟო რეპეს თქმით, „არ ვიცით, საერთოდ რამდენი დოკუმენტი არსებობდა”. არარსებობის კვლევაც ისეა მიბნელებული, რომ შეუძლებელია ვიცოდეთ, ვის ჰქონდა UDBA-ს ინფორმატორობა.