კლიმატის ცვლილება, მისგან გამოწვეულ პრობლემები - კვლავ დიდ გამოწვევად რჩება მსოფლიოსთვის, რადგან ეს ყველაფერი უკვე შეუქცევადი პროცესია. რა შეიძლება ამ ყველაფერმა გამოიწვიოს, იმოქმედებს თუ არა „ელ-ნინიო“ საქართველოზე, გვიცავს თუ არა კატასტროფებისგან კავკასიონი და ბევრ საინტერესო თემაზე ილიას სახელმწიფო უნივერსიტეტის დედამიწის შემსწავლელ მეცნიერებათა ინსტიტუტისა და სეისმური მონიტორინგის ეროვნული ცენტრის დირექტორი - ლაშა სუხიშვილი გვესაუბრა:

• დედამიწაზე კლიმატი მუდმივად იცვლება. რაც დედამიწა არსებობს, მილიარდობით წელია, ეს პროცესი არ წყდება - ხან თბება, ხან გამყინვარება იწყება. კლიმატის ეს შებრუნებები, ანუ სითბოდან გამყინვარებაში გადასვლა და შემდეგ ისევ უკან, ბუნებრივი ციკლია. მაგალითად, სულ რაღაც საუკუნე-ნახევრის, უფრო ზუსტად, ორი საუკუნის წინ, ჩვენს კონტინენტზე, ევროპაში დასრულდა „მცირე გამყინვარება“, რომელიც მე-12 საუკუნეში დაიწყო და მე-19 საუკუნის დასაწყისში დამთავრდა… ესეც სრულიად ბუნებრივი პროცესი იყო, ყოველგვარი ჩარევის გარეშე, თავისით დაიწყო და დასრულდა. თანაც, იმაზე ბევრად ადრე დასრულდა, ვიდრე ინდუსტრიული რევოლუცია დაიწყებოდა - ანუ მანამ, სანამ ადამიანი სათბურის ეფექტის მქონე აირების დიდი რაოდენობით გაფქვევას დაიწყებდა (მით უმეტეს, მე-20 საუკუნის 60-იან წლებში, როცა ამ აირების ატმოსფეროში გაფრქვევამ საკმაოდ დიდ მასშტაბებს მიაღწია).

• მოკლედ, კლიმატის ცვლილება, მათ შორის, გამოხატული დათბობით, ბუნებრივი პროცესია…

• დიახ, რომელიც დედამიწაზე ადამიანის ჩარევის გარეშეც მიმდინარეობს. თუმცა, ადამიანის ფაქტორიც რომ შემოდის, ეს დათბობა უფრო მძაფრდება - ანუ ადამიანის გარეშეც დათბებოდა, მაგრამ ჩვენი ჩარევის გამო ეს დათბობა ბევრად მკაცრი სახით არის წარმოდგენილი. ამის შეცვლა, ან რაიმეს შველა თუ შეგვიძლია? არა მგონია. ერთადერთი, ალბათ, შეგვიძლია შევთანხმდეთ, რომ ხვალიდან ყველა საწარმო გავაჩეროთ და სადაც კი ქალაქები აშენდა, ყველგან ხეები დავრგოთ.

• და ეს დათბობას შეანელებს?

• შეანელებს, მაგრამ ვერ გააქრობს. მაინც დათბება, უბრალოდ, ასეთი ექსტრემალური აღარ იქნება… დღეს რაც ხდება, დანარჩენი ევროპისა და საქართველოს შემთხვევაში, არის სურათი, რომელიც ბოლო წლებში უკვე ხშირად მეორდება. ესეც ბუნებრივი პროცესია, რომელიც ადამიანური ფაქტორით ოდნავ გამძაფრებულია. ეს ბუნებრივი პროცესი კი შემდეგნაირად აიხსნება: ჩრდილოეთ აფრიკიდან ევროპის კონტინენტზე შემოდის ცხელი ჰაერი, მაგრამ ეს შემოსვლა არ არის მუდმივი გადაადგილების რეჟიმში. მაისის ბოლოს ჩრდილოეთ აფრიკიდან ევროპაში შევიდა ცხელი ჰაერი და იქ დარჩა. ამას კლიმატოლოგიაში „სითბური გუმბათი“ (Heat Dome) ჰქვია.არსებობს ასევე „სითბური ტალღა“ - ტალღა არის, როცა შემოვა, გადაივლის და გავა.

ეს კი შემოვიდა და ადგილზე დარჩა იმის გამო, რომ ანტიციკლონი, ანუ მაღალი წნევის არეალი ჩამოყალიბდა ევროპის თავზე, სამხრეთ ინგლისიდან მაროკოს სანაპიროებამდე. ამ პერიოდში იყო საკმაოდ მაღალი ტემპერატურა. დაახლოებით იგივე პროცესი მოხდა 2023 წელსაც, როდესაც დანარჩენ ევროპაში სითბური გუმბათი იდგა, ხოლო საქართველოში, პირიქით - დაბალი წნევა იყო და გრილოდა. 2022 წელს, მაგალითად, მსგავსი რამ მოხდა დიდი ბრიტანეთის შემთხვევაში: იქ მაღალი წნევა ჩამოყალიბდა, საოცრად ცხელოდა, ხოლო დანარჩენ ევროპაში შედარებით გრილოდა. ეს არის ბუნებრივი, ექსტრემალური პროცესი, რომელიც ადრე იშვიათად ხდებოდა, მაგრამ დღეს, როცა კლიმატის ცვლილება გამძაფრებულია, უფრო და უფრო ხშირად მეორდება.

• პრინციპში, საქართველოს საწუწუნო ამ ეტაპზე დიდად არაფერი აქვს ტემპერატურის დათბობის კუთხით. ჩვენ უფრო წყალდიდობები, ჭარბი ნალექი და მგონი, ასეთი რაღაც გვიტევს. ჯერჯერობით ისე კატასტროფულად არ ცხელა, როგორც სხვაგან.

• თუ ვისაუბრებთ ბოლო ორ-სამ თვეზე - კი ბატონო. მაგრამ აბა, აღმოსავლეთ საქართველოს ფერმერებს ჰკითხეთ, აწუხებთ თუ არა წლის დეფიციტი ბოლო წლების განმავლობაში? დიახ, აწუხებთ. წელს იყო რამდენიმე თვე უნალექო, მათ შორის, აღმოსავლეთ საქართველოშიც, თუმცა ეს არ არის სტანდარტი, გამონაკლისი იყო. ანალოგიური სურათია საქართველოს მყინვარების შემთხვევაშიც. მყინვარებიც საკმაოდ მწვავედ გრძნობენ ტემპერატურის მატებას და შესაბამისად, მათი დნობის ტემპიც იზრდება. ჩვენ, ადამიანები, რომლებიც ურბანულ არეალში ვცხოვრობთ, შეიძლება ავტობუსში, მანქანაში ან სახლში კონდიციონერს ვრთავთ და ამით გარემოსთან ადაპტაციას ვახდენთ. ოფისშიც კონდიციონერია, ხომ? მაგრამ ასე ვერ მოიქცევა მყინვარი, რომელიც პირდაპირ გრძნობს ამ ცვლილებას და რეაგირებს. ასევეა თბილისისა და სხვა დიდი ქალაქების შემთხვევაშიც.

• 6 ივლისის ღამით, თბილისში იყო ინტენსიური წვიმა და ქუჩები დაიტბორა…

• სინამდვილეში, წვიმა არ ყოფილა იმ ინტენსივობის, რომ წყალმოვარდნა გამოეწვია, მაგრამ ეს მაინც იმის გამო მოხდა, რომ თბილისის ფარგლებში ნალექს წყალგაუმტარი ზედაპირები, მათ შორის, ასფალტი დახვდა.მიდის საუბარი იმაზე, რომ ქუჩები დაიტბორა იმის გამო, რომ კოლექტორები არ არის საკმარისი გაბარიტების. სავარაუდოდ, კოლექტორები ვერც ვერასდროს იქნება საკმარისი ზომის, იმიტომ რომ ეს წარმოუდგენელია. აქ გამოსავალი არის ის, რომ მოსულ უხვ ნალექს დახვდეს ბუნებრივი გარემო, მიწა, და ეს წყალი ჩაიჟონოს ნიადაგში, ნაცვლად იმისა, რომ ზედაპირზე დარჩეს, სხვა ქუჩაზე გადავიდეს, იქ კიდევ სხვა ნაკადს შეუერთდეს და ასეთი შედეგი გამოიწვიოს.

• კი, მაგრამ ქუჩები ხომ უნდა იყოს მოასფალტებული? სულ მიწა ხომ არ იქნება?

• ამაშია საქმე. ამისთვის არსებობს ურბანული დაგეგმარება. თუ ყველა ქუჩას მოვაასფალტებთ, მაშინ ასეთი დატბორვები მუდმივად გვექნება. ამიტომაა ურბანული დაგეგმარება საჭირო - არ შეიძლება ქალაქი უსაშველოდ გაიზარდოს ასფალტის ხარჯზე, თუნდაც მხოლოდ იმის გამო, რომ წვიმის წყალია სამართავი.

• კი, წვიმის წყალი ნამდვილად სამართავია, რომ არ დაიტბოროს ქალაქი…

• ალბათ, თბილისმა უნდა გამოიგონოს რაღაც ახალი მიდგომა. თბილისისნაირი პრობლემები სხვა ევროპულ ქალაქებსაც ჰქონდათ, ოღონდ, ნახევარი საუკუნის ან ერთი საუკუნის წინ, და იპოვეს გამოსავალი. ჩვენი ამოცანა ახლა ახალი ველოსიპედის შექმნა კი არ არის, არამედ წარმატებული გამოცდილების გაზიარება - უნდა გადმოვიღოთ, როგორ გაუმკლავდნენ სხვა ევროპული ქალაქები ამას. როგორც უკვე აღვნიშნე, თბილისში უნდა იყოს ბევრი წყალგამტარი ზედაპირი. ეს იქნება ბუნებრივი ნიადაგი თუ სხვა საინჟინრო ნაგებობები, ყოველ შემთხვევაში, ზედაპირი უნდა ატარებდეს წყალს, რათა მოსული ნალექი ჩავიდეს მიწაში და არ დარჩეს ასფალტზე.

• რაც შეეხება მყინვარებს, ამ ზაფხულს ხომ არ არის იმის საშიშროება, რომ სადმე რამე დაიძრას ან წამოვიდეს? გვაქვს ასეთი კრიტიკული და კრიზისული ადგილები?

• ჯერჯერობით მყინვარების მიმართულებით საფრთხეებზე მუშაობამ რაც დაგვანახა, არის ის ცოდნა, რომ ასეთ საკითხებზე მუშაობა არ შეიძლება სატელიტებითა და დისტანციური მეთოდებით. აუცილებელია საველე გასვლები, საველე ექსპედიციები და შესაბამისი ტექნოლოგიები. ჩვენ ასეთი საველე კომპონენტით ჯერ არ გვიკვლევია, თუმცა, რაც დისტანციურად ჩანს, არის ის, რომ მყინვარების დნობა ქმნის ახალ ტბებს, ხოლო ახალი ტბები აჩენს ახალ პრობლემებს, რომლებიც აქამდე არ არსებობდა.

• შევეხოთ „ელ-ნინიოსაც“, რომელიც უკვე ასე ყბადაღებული თემად იქცა და რომელიც 2-7 წელიწადში ერთხელ აქტიურდება, რეალურად კი არის თბური მასის წარმოქმნა ოკეანის ზედაპირზე. იმ სითბოს რა ქმნის იქ?

• საინტერესო კითხვაა… ჯერ განვმარტოთ, რა არის „ელ-ნინიო“ - ეს არის კლიმატური ფენომენი, რომელიც იქმნება იმ შემთხვევაში, თუ სამხრეთ ამერიკიდან ავსტრალიისა და ოკეანეთისკენ მიმავალი თბილი დინების ნაკადი გაჩერდა. თბილი დინების ნაკადის გაჩერება ნიშნავს, რომ სამხრეთ ამერიკის (იგივე პერუს) ნაპირებთან ვეღარ შემოდის ანტარქტიკიდან წამოსული გრილი წყალი და ვეღარ ამოდის სიღრმიდან გრილი მასები. შესაბამისად, ამ ორ კონტინენტს შორის, წყნარი ოკეანის სამხრეთ ნაწილში, იქმნება უდიდესი წყლის მასა, რომლის ზედაპირის ტემპერატურა 20 გრადუსი და მეტია. ეს არის „ელ-ნინიოს“ ეფექტი. ამ სითბოს გამო იზრდება ოკეანის აორთქლება ატმოსფეროში და ჰაერის ტემპერატურის მატება, რაც ზოგიერთი რეგიონისთვის თავსხმა წვიმებს, წყალმოვარდნებსა და მეწყრებს ნიშნავს, ხოლო სხვა რეგიონებში, პირიქით - ნიადაგის გამოშრობასა და გვალვას იწვევს.

ეს არის შორეული ფენომენი, რომლის ეფექტმაც საქართველომდე თუ მოაღწია, შეიძლება ვერც კი მივხვდეთ, რომ ეს სწორედ „ელ-ნინიოს“ ბრალი იყო. ანუ, სუფთად კლიმატური ეფექტი ჩვენთან შეიძლება ძალიან მცირე იყოს და გვიან მოაღწიოს. თუმცა, ჩვენამდე შეიძლება მოაღწიოს მეორადმა და მესამედმა ეფექტებმა - როგორიცაა სასურსათო ფასების ზრდა და სამომხმარებლო კალათის გაძვირება, რადგან გვალვიან რეგიონებში მოსავალი არ მოვა, იქ ჰუმანიტარული დახმარება იქნება გასაგზავნი და ა.შ. იმის თქმა მინდა, რომ მიუხედავად იმისა, რომ „ელ-ნინიო“ დედამიწის მასშტაბის მოვლენაა, ჩვენთვის ყოველდღიურ დონეზე შეიძლება ბევრად მნიშვნელოვანი ის იყოს, რომ ეზოში ბალახი ამოვძირკვეთ და ასფალტი დავაგეთ. სიცხისა და ნეგატიური ეფექტების მხრივ, ეს ლოკალური ფაქტორი ბევრად მეტად შეგვაწუხებს, ვიდრე გლობალური ოკეანური მოვლენები.

• ამ პროცესების გააქტიურებისას კავკასიონი რისგან გვიცავს, ან თუ გვიცავს საერთოდ ამ დრამატულ კლიმატურ სიტუაციაში?

• რა თქმა უნდა, საქართველოში კლიმატს განაპირობებს ცენტრალური კავკასიონი (დიდი კავკასიონის ქედი), მცირე კავკასიონი სამხრეთით, შავი ზღვა, კასპიის ზღვა და მათ შორის, ლიხის ქედი. აი, ეს არის ის ძირითადი ერთეულები, რაც საქართველოს კლიმატის მაფორმირებელია. ამ ელემენტების გამოა, რომ, მაგალითად, დასავლეთ საქართველოში გვაქვს ნოტიო კლიმატი, აღმოსავლეთში - ზომიერი, ხოლო სამხრეთ საქართველოში (ჯავახეთის ზეგანზე, ახალქალაქის პლატოზე) - მშრალი კლიმატი.

დიდი კავკასიონი ზამთრის განმავლობაში გვიცავს, მაგალითად, ციმბირიდან მომავალი ცივი ჰაერის მასებისგან. შავი ზღვა დასავლეთ საქართველოს უზრუნველყოფს ზამთარში ზომიერი ტემპერატურით, რომ ძალიან არ აცივდეს. პირიქით ხდება ჯავახეთის შემთხვევაში, რადგან იქ ვერც შავი ზღვის ეფექტი აღწევს და ვერც კასპიის, არის მშრალი ჰაერი და, შესაბამისად, ტემპერატურის დღე-ღამური ამპლიტუდა დიდია - ღამით ძალიან ცივა და დღისით ცხელა. მოკლედ, ეს გეოგრაფიული ელემენტები პატარა საქართველოს შემთხვევაში კლიმატის უდიდეს მრავალფეროვნებას განაპირობებს.

• როგორ ფიქრობთ, ევროპიდან თუ გადმოინაცვლებს ჩვენთან ის საოცარი, მაღალი ტემპერატურა, რომელიც ამ ეტაპზე იქ არის და რომელიც კატასტროფებს, ტყის ხანძრებს, ასფალტის დნობას და ბევრ სხვა რამეს იწვევს.

• ზაფხულში ბუნებრივია, რომ სიცხე იქნება, მაგრამ ეს სიცხე ევროპიდან წამოსული ცხელი ჰაერის გამო იქნება, ანატოლიის მხრიდან თუ არაბეთის ნახევარკუნძულიდან, ეს მეორე საკითხია. სიცხე იქნება და ტყისა და ველის ხანძრების საფრთხეც, ბუნებრივია, არსებობს - ზაფხულია. თუმცა, ზოგადად, ბოლო 10-12 წელია, პლანეტაზე ყოველი წელი რეკორდებს ხსნის და წინა წელთან შედარებით უფრო მაღალი ტემპერატურები ფიქსირდება, მათ შორის, საქართველოშიც და თბილისშიც. ასე რომ, ზაფხულში მაღალი ტემპერატურები იქნება, მაგრამ აქ დამნაშავე ევროპული სითბური გუმბათიდან გამოქცეული ჰაერი იქნება თუ სამხრეთიდან შემოსული ნაკადი, ცალკე საკითხია; შეიძლება ორივე ერთადაც იყოს.

• მოსახლეობამ რა უნდა ვქნათ?

• ბევრი წყალი დავლიოთ, ვეცადოთ, ჩრდილში ვიყოთ და გავუფრთხილდეთ გარემოს, რომ ჩვენი გაუფრთხილებლობით არ დაიწყოს ტყისა და ველის ხანძრები. აქ იგულისხმება ელემენტარულად სიგარეტის ნამწვის დაგდებაც კი არასწორ ადგილას. ეს სრულიად საკმარისია კატასტროფის გამოსაწვევად. ასეთი ხანძრები ხშირად იწყება ფიქრით: „ახლა მე ერთ ნამწვს დავაგდებ და ამან რა ხანძარი უნდა გამოიწვიოსო“. სინამდვილეში, იწვევს. ამიტომ - ბევრი წყალი, ჩრდილი და სიფრთხილე, რომ ხანძრის კერები ჩვენი ხელით არ შევქმნათ.

წაიკითხეთ ასევე:

“ივლისის მეორე ნახევარში მოქმედებას დაიწყებს “ელ-ნინიო”… ჩვენთან შეიძლება გააქტიურდეს წვიმები და ერთ დღეში სეზონის მთლიანი შემადგენლობა ნალექის სახით მოვიდეს” - პროგნოზი